"Ober-Ost" na ziemiach Królestwa Polskiego
i Rzeczypospolitej
1915 - 1918


 

 

                Gdy w sierpniu 1914 roku wybuchła wojna, którą później nazwano I wojną światową, ziemie polskie stały się teatrem działań  wojennych. Przez jej tereny przebiegała granica państwowa dwóch walczących stron - państw centralnych (Niemcy, Austro-Węgry) i Rosji.
               Niemcy opracowały plan wojny błyskawicznej, skierowanej przeciwko Francji, pozostawiając front wschodni Austrii. Po rozbiciu Francji, najsilniejszego państwa Ententy, siły niemieckie miały przerzucone na Wschód. Tymczasem wbrew oczekiwaniom Niemiec Rosja przystąpiła do wojny jeszcze w sierpniu 1914 roku, co zmusiło do przeniesienia części wojsk niemieckich na wschód, w celu wsparcia armii austriackiej, i osłabiło impet natarcia we Francji. Na froncie wschodnim Rosjanie uderzyli na Prusy Wschodnie. Niemcy zdołali utrzymać jedynie pas przygraniczny, tracąc prawie całe Prusy Wschodnie. Najcięższe straty poniosły jednak Austro-Węgry. Rosjanie i ich sprzymierzeńcy zajęli niemal całą Galicję, Bukowinę, Ruś Zakarpacką i część Transylwanii. Dobrze zorganizowana i dowodzona przez feldmarszałka Paula von Hindenburga i generała Eryka Ludendorfa, armia niemoecka przeszła do kontrofensywy. W bitwie pod Tannenbergiem (26-31 sierpnia 1914) Niemcy rozbili część armii rosyjskiej. W końcu 1914 roku wkroczyli na ziemie Królestwa Polskiego. Ofensywa w początkach 1915 roku pozwoliła wojskom niemieckim w ciągu kilku miesięcy dojść nad Dniestr. Zajęto także przyległe do Prus Wschodnich część ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego aż po rzekę Dźwinę. Na okupowanych terytoriach, nazywanych Gebiet des Oberbefehlshabers Ost (Obszar Głównodowodzącego Wschodu) w skrócie "Ober-Ost" utworzono administrację wojskową z siedzibą w Kownie.
               W 1916 roku głównodowodzący zarządu obszaru Paul von Hindenburg wydał rozporządzenie, mocą którego Bank Wschodni Handlu i Rzemiosła w Poznaniu (Ostbank fur Handel und Gewerbe), bezpośrednio zaś jego Wschodnia Kasa Pożyczkowa (Darlehnskasse Ost), stał się instytucją emisyjną pieniądza papierowego. Banknoty nosiły nazwę "Wykazy kasy pożyczkowej" i opatrzone były napisami w czterech językach: niemieckim, litewskim, łotewskim i polskim. Do obiegu wprowadzono banknoty o nominałach 20 i 50 kopiejek oraz 1, 3, 10, 25 i 100 rubli z datą emisji 17 kwietnia 1916 roku.
               Teraz już usamodzielniona Wschodnia Kasa Pożyczkowa, mająca siedzibę w Kownie, emitowała dalszą serię "wykazów", tym razem w walucie markowej  o nominałach 1/2, 1, 2, 5, 20, 50, 100 i 1000 marek z datą emisji 4 kwietnia 1918 roku. Banknoty te, pozbawione napisów polskojęzycznych, przeznaczono dla terenów Litwy i Łotwy, lecz również były w obiegu na północno - wschodnich terenach Królestwa Polskiego i późniejszej Rzeczypospolitej do 30 listopada 1923 roku.
               "Ostrubel" był w obiegu niepełne dwa lata, natomiast "ostmarka" pozostawała w obiegu do początkowego okresu niepodległaj Litwy i Łotwy (1923).
               Projekty i druk banknotów zlecono drukarni państwowej Reichdruckerei w Berlinie oraz drukarni Gisecke & Devrient w Lipsku, a niskie nominały do 1 rubla i 2 marek kilku niemieckim drukarniom prywatnym. Banknoty "poznańskie" i "koweńskie" noszą cechy jednorodnego projektu, a kilka z nich posiada identyczne gilosze, różniące się tylko kolorem i cyfrą nominału. Wyższe nominały drukowane w Reichdruckerei (100 rubli, 100 i 1000 marek) mają symbolikę zaczerpniętą z mitologii germańskiej.

 


BACK